ભગવાન ભલું કરે !

ઇશ્વર એ અહેસાસ છે , ચેતના છે , ચિંતન છે , ઉર્મિઓનો પ્રવાસ છે !


ભૌતિકવિજ્ઞાન એવું કહે છે કે આખુંય બ્રહ્માંડ દ્રવ્ય અને ઉર્જાનાં સ્વરુપમાં છે. ઉર્જામાં વહનનો ગુણધર્મ છે. બદલાતાં રેહવું એ એનો સ્વભાવ છે. ઉર્જા દેખાય નહીં , અનુભવાય જ છે. હવે માનો કે આ ઉર્જા કે જે આખીય સૃષ્ટિનું નિયમન કરે છે , એને હું સમર્પિત થવાનો પ્રયત્ન કરું. જેથી કરીને એ બધીય ઉર્જા મારામાંથી પસાર થાય , વહન પામે અને અંતે મને કાંઇક જીવ્યા જેવું લાગે. બધાંય કરતાં અલગ , ઉંચી કોટીનું અને અસામાન્ય સહજ પ્રમાણે વર્તાય ! ઇશ્વરની વિભાવના કદાચ આવી જ રીતે પ્રકાશમાં આવી હશે. આપણાંથી ઉપરવટ રહેલી ચેતનાની શરણે આપણે પડીએ એટલે આપણને જ સુરક્ષિત અનુભવાય છે. બધી તકલીફો એક પડમાંથી ચળાઈને આવતી હોય એવું લાગે. કોઈ નાનાં બાળકનું જ ઉદાહરણ લ્યો ને. એને મન ઇશ્વર એનાં માતા પિતા છે , કારણકે એ એને ઉપરવટ છે. બાળકને એવું સમજાય છે કે આ વ્યક્તિ મને વ્હાલ કરે છે ને ખાવાનું આપે છે બસ્સ ! બીજું તો શું સમજાતું હોય એને ? છતાં પણ એ બાળક માતા પિતામાં ઓળઘોળ થઇને રહે છે ,એને મા બાપ ઉપર અપૂર્વ વિશ્વાસ આવી જાય છે , પોતે એમની પાસે સલામત છે એવું પણ અનુભવે છે અને એનાં ઉપર અધિકાર પણ કરે છે. આપણે માણસજાતને બધું દાખલો બેસાડીને સમજાવવું પડે અથવા કોઈ કુદરતી ઘટનાનાં મેટાફર(ગુજ. માં શું કહેવાય ? ) દ્વારા જ સમજાય છે. વિશ્વનાં કોઈ પણ ખૂણે રહેલાં આસ્તિક , નાસ્તિક કે તાર્કિક વ્યક્તિએ માનવું રહ્યું કે કોઈક એવી શક્તિ છે જે મારી કરતાં વધું સમજદાર છે અને આ સૃષ્ટિનું સુપેરે નિયમન કરી જાણે છે. એની અવ્યવસ્થામાં ય એક ભાત ઉપસે છે. એટલે એ શક્તિઓને કહાણીઓ દ્વારા રજુ કરી અને દરેક વાર્તામાં માણસની સામાન્ય જીવનની તકલીફો , પ્રશ્નો , આશાઓ , ઇચ્છાઓ , દુઃખો , વિકારો , રોગો અને આવી કેટલીય વાતો અને વિચારોને વાચા આપી. અને પછી એ વાર્તાનાં અલગ અલગ પાત્રો સાથે અલગ અલગ લોકોને સહાનુભૂતિ વર્તાય અને સંબંધ બંધાય એક પાત્રનો એક વ્યક્તિ સાથે !

જેમ જેમ સમય વીતતો ગયો એમ વધુંને વધું લોકોને એ પાત્રો ઉપર વિશ્વાસ મુકતાં ગયા અને આપણે જ એમને ઉપાધિ આપી ભગવાનની. જેમ જેમ લોકો એનાં સાનિધ્યને અનુભવવા લાગ્યાં , એમ એમ લોકોને ઇશ્વર જ આશરો લાગવા માંડ્યો ! અચરજ થાય , નહીં ? લોકો એમની નજીક શાંતિનો અનુભવ કરે. ઇશ્વર સાથે એમનો નાતો હોય એમ ઇશ્વર એમનાં દિમાગની જ અવસ્થા બની જાય. એટલે સુધી કે કોઈ કળાને બહાર કાઢવી હોય તો ભગવાનની અનુભૂતિ દ્વારા અભિવ્યક્તિ કરવામાં આવે. સાયકોલોજીકલી આપણે કોઈ વાત , વિચાર , વસ્તું કે વ્યક્તિ ઉપર વિશ્વાસ મૂકીએ એટલે આપણને કામ કરવામાં જરુરી બળ મળી રહે. માનસિક રીતે સમર્થ રાખે. લોકોની શ્રદ્ધા એટલી અટલ હોય છે ને કે પોતે કાંઇક દેખીતા સામર્થ્ય કરતાં વધારાનું કરી જાય. અસાધ્ય રોગમાંથી મુક્તિનાં પણ દાખલાઓ છે જ. કોઈક નેમ રાખીને કામ કરે અને પછી સફળતા મેળવે. હકીકતે તો એ ભેદી ઉર્જામાં વિશ્વાસ મુકી માણસ પોતાનાંમાં જ વિશ્વાસ મુકતો હોય છે. ઇશ્વર સમીપ શાંતિ અનુભવાય કારણકે સ્વ સાથે વાત કરવા મળે અને બાહ્ય પ્રલોભનોમાંથી મન પાછું વળે. આત્મવિશ્વાસ અને સાહસ વગેરે પણ શ્રદ્ધાને લીધે જ કેળવાય છે. કોઈને પૂછશો કે પૂજા કેમ કરો છો , મંદિરે કેમ જાઓ છો , વ્રત કેમ રહો છો , ઉપવાસ કેમ કરો છો અથવા તો ઇશ્વર કોણ છે , તમે જોયા નથી તો માનો છો કેમ … વગેરે જેવાં સવાલોનો કોઈ જવાબ નથી. કારણકે બધાં પુરાવાને તથ્યોની આડ હોય એમ જરુરી નથી અને ક્યાંક પુરાવાની ય જરૂર નથી. ઇશ્વર સાથે સાચેમાં પોતીકું લાગે છે , એ જાણે આપણાં ભુત-વર્તમાન-ભવિષ્યથી વાકેફ હોય એમ લાગે છે. આ કુદરત કે જેમાંથી થઈને આ ઉર્જાઓ અને ઉર્મિઓ વહે છે એ કુદરતની ગોઠવણી ઉપર અને બુદ્ધિ ઉપર આપણને વિશ્વાસ છે , શ્રદ્ધા છે. એનાં જેવું ઉત્તમ કશું જ નથી. કારણકે તમારી કરતાં ઉંચી ઉર્જાને તમે સમર્પિત થાઓ ત્યારે તમે બધી જ તકલીફો , પ્રશ્નો , આશાઓ , ઇચ્છાઓ , દુઃખો , વિકારો , રોગો અને આવાં મનઘડત દ્વંદ્વોમાંથી મુકત થવાં તરફ વહો છો. ટૂંકમાં એટલું તો નક્કી કે સરવાળે આ બધુંય આપણે જ છીએ. હું મારામાં ઈશ્વરને જોઈ પણ શકું અને અનુભવી પણ શકું , મારાં દિમાગનાં એ ભાગ ઉપર વિશ્વાસ મુકી હું બધે જીતી પણ શકું. હું કર્મ કરી પણ શકું અને સાક્ષીભાવે જોઈને સમજી પણ શકું.આહા ! કેટલું અદ્ભૂત મગજ આપ્યું છે (એ જ ઈશ્વરે) ! પણ જો કોઈ ખુદને ઇશ્વર સમજવાની ભુલ કરી બેસે તો આત્મશ્લાઘા ને અભિમાનથી મુકત જ ન થઈ શકે. કર્મભાવમાંથી મુકત પણ ન થઈ શકે. એટલે આમ પોતાની પણ આમ પોતાની નહીં એવી આ બીના પવિત્ર જ હોય એમાં બેમત નથી. આટલી પર્સનલ અને પોતીકી વાતને પોતાની રહેવાં દેવી જોઈએ. ‘ફિલિંગ ગુડ એટ સોમનાથ ટેમ્પલ’ , ‘મહાકાલ કા ભક્ત હૂં ‘ , ‘ જો હિન્દૂ હોવ તો શેર કરો’ વગેરે જેવી વાહિયાત પોસ્ટ અને આખેઆખા સ્તોત્ર , આરતી ને ભજનો સ્ટેટસમાં વારતહેવારે મુકી – મુકી ખુદની પવિત્રતા ડહોળાવાં ન દેવી જોઈએ ! સૌ સૌની રીતે ઉપાસના કરતું જ હોય , આપણે ન કહીએ તો પણ !

મને હંમેશા એવું લાગ્યું છે ને એવું જ સમજ્યો છું કે , જેને સાચ્ચેમાં આપણી પડી છે , જેને આપણી જરા સરખી દરકાર છે અથવા જેમનું સાનિધ્ય આપણને વ્હાલું છે એમની નિકટતા અથવા કહો એમનાં સુધી પહોંચવાનો રસ્તો અઘરો ન જ હોઈ શકે. એટલે ઈશ્વર સુધી પહોંચવું કે એની અનુભૂતિ અઘરી ન હોઈ શકે. અઘરી કદાચ સ્વભાવને થઈ પણ પડે તો ય કંટાળાજનક અને અર્થહીન તો ન જ હોય. અમે લોકો કાશ્મીરનો પ્રવાસ કરીને પાછા વળતાં હતાં ત્યારે નક્કી કર્યા અનુસાર ‘મા વૈષ્ણોદેવી’નાં દર્શન કરવાનાં હતાં. અમે નીચે કટરાની એક હોટેલમાં ઉતર્યા હતાં. સાંજનાં છ-સાત વાગે નીકળ્યાં હતા ઉપર ચઢવાં. આપણને તો આમ થોડીક અદ્ધર લાઈટ દેખાય એટલે મને એમ કે ત્યાં તો હમણાં પહોચી જવાશે. થોડુંઘણું ખાઈને અમે તો નીકળી પડ્યાં. અમે પાંચ પરિવાર સાથે ગયેલાં પણ સૌ સૌની શારિરીક લચકને આધારે રસ્તો ખૂંદતાં. આમ ઉપર ઉપર જતાં જઈએ એમ લાઈટ્સ દેખાતી જ જાય પણ ગર્ભગૃહ આવે નહીં. ધીરે ધીરે હવે તો શહેર આખું આમ ક્યાંક આઘેથી ટમટમી રહ્યું હોય એટલાં ઉપર આવી ગયા હતાં. ધીરે ધીરે થાક વર્તાતો હતો. બાર વાગ્યાં આસપાસ તો ઉંઘ પણ આવવાં લાગી હતી. રસ્તો ખૂટતો જ નહોતો. આપણને એમ કે બાર તેર કિલોમીટર ચડવું એટલે શું ? (નાં નાં એવરેસ્ટ જેટલું ઊંચું નથી) પણ આ ગોળ ગોળ પર્વત ચડીને જવામાં હાંફી જવાયું. પહોંચવા આવ્યાં ત્યારે હજી કેટલું દુર છે એનો અંદાજો અમે લગાવી ન શક્યાં , અમે ઘોડાંવાળાને ઉભો રાખ્યો ને બેઠાં. લગભગ ચાર આસપાસ ત્યાં પહોચ્યાં હશું અમે ! અભી તો સૌથી પહેલાં પહોચી ગયેલો !! આવતી વખતે તો છેક ઉપરથી નીચે ઘોડા ઉપર જ આવ્યાં. પણ ઉતરતી વખતે એ આમ ત્રાંસોં રહીને ચાલે ને રસ્તાની કોરે – કોરે ‘ટાકટોક ટાકટોક’ કરતો હાલે. એની સાથે એનો માલિક એ જ ગતિએ દોડતો હતો. મારાં બેટાની નરવાઈ તો જુઓ ! એક રીતે એ નાનપ પણ થોડી હતોત્સાહી રહી હતી. પોહ ફાટ્યા પછીનું અજવાળું આવું આવું થાતું હતું ને મને ડર હતો કે આ બાજુમાં દેખાય છે એ ખીણની ક્યાંક હું ઊંડાઈ માપી ન લઉં ! નીચે આવતાં આવતાં મારી કમર લગભગ ઓગળી જ ગઈ હતી ! કરોડરજ્જૂનાં છેડે લોહી પહોંચવાનું બંધ થઈ ગ્યું હોય એમ લાગતું. ટાંટિયા ખરી જવાની આરે હતાં. છેવટે સાતેક વાગ્યે અમે પહોંચ્યા ખરાં નીચે ને પછી તો હોટેલનો પલંગ જ દેખાણો સીધો ! વાર્તા અહિયાં પુરી નથી થતી. છેક ઉપર સુધી પહોંચ્યા હોવાં છતાં મેં દર્શન કર્યા નથી. દરવાજે દીવાદાંડી બનીને ઉભો હોઉ એમ હું ત્યાં બહાર જ અડીખમ હતો. એલ.સી.ડી.માં બહાર જેટલાં દેખાતાં એટલાં દર્શન કર્યા ખાલી. એક તો ઉપર પહોંચતા પહોંચતા જ હાજા ગગડી ગ્યા’તાં ને એમાંય લાંબી લાઈન. વચ્ચે બધાં બુટ ચપ્પલ પહેરીને જતાં એટલે હું પણ ગ્યો બુટ પહેરીને પણ મને રોક્યો પોલીસે. એ પછી પાછા બુટ કાઢીને કોણ પાછુ લાઈનમાં ઉભું રહે ? એટલે માંડી વાળ્યું. મેં કીધું ભલું કરે ભગવાન ! હજી આમ કોઈક પૂછે કે વૈષ્ણોદેવી ગયેલો ? તો હા પાડવાની અને એમ પૂછે કે વૈષ્ણોદેવીનાં દર્શન કર્યાં? તો નાં પાડવાની ! આપણે હેલિકોપ્ટરમાં બેસીને મા વૈષ્ણોદેવીનાં ખોળામાં ઉતરીએ એવો વેંત ન થાય ત્યાં સુધી જવું જ નહીં એમ વિચારી લીધુ જ છે ! તમે કોઈ જતાં હો તો ત્યાં ઉડનખટોલા ચાલું થયાં કે કેમ એમ પૂછાવી લેવું એટલે શું કે ધક્કો ન થાય ! મને એમ થાય કે આપણે આમ આટઆટલી વેદનાઓ વેઠીને જાત્રા કરીએ ને આમ ડુંગરાઓ ખૂંદી વળીએ ત્યારે આમ ત્યાં પહોંચીને આપણુ સબકોંન્શીયસ માઈન્ડ ઈશ્વરને એવું જ કહેતું હશે ને કે, “જોયું કેવું કરી બતાવ્યું !” પાછા એય આપણી અંદરની જ શ્રદ્ધાનાં જોરે. ભીતરની ઉર્જાને પૂજવાંનાં ભાગરૂપે ‘ઈગો બુસ્ટ’નાં ટ્રેપમાં તો નથી ને આપણે ક્યાંક ?

ભગવાન છે કે કેમ ? મારા અસ્તિત્વનો શો સાર ? શું હું જ ભગવાન છું ? કે મારી અંદર ભગવાન છે ? મારું સર્જન કોનાં સારુ થયું છે ? વગેરે સવાલોનાં જવાબ ભૂખ્યા પેટે અને વૈશાખનાં બળબળતા તડકે વિચારવા મથજો !

-માલવ

Advertisements

આકરાપાણી

દોઢ સો જેટલી અળખામણી પ્રજા સાથે રોજ પંચાવન મિનીટ પનારો પાડી શકતો મનુષ્ય એટલે શિક્ષક !


શિક્ષક એટલે ? અભ્યાસક્રમ પૂરો કરી જાણે એ !? વિદ્યાર્થીઓ સાથે મશ્કરી કરતાં આવડે એ !? બુલેટ અને સ્પોર્ટ્સ બાઈક લઈને એન્ટ્રી પાડે એ !? વિદ્યાર્થી સાથે નાસ્તા પાણી કરી અને પાનનાં ગલ્લે દ્વિઅર્થી બોલી જાણે એ !? બોર્ડ વર્ક જેમનું બહું સરસ હોય એ !? અ.. હઃ.ના. શિક્ષક એટલે શીલ , ક્ષમા અને રુણાથી ફાટફાટ ચૈતન્ય. કમનસીબે હાલ બહું જૂજ આવાં શિક્ષક લભ્ય છે. ચા ચરે એ ટી-ચર , એવું જ કૈંક દેખાય છે. શિક્ષક એ બહું વહાલો વિચાર છે. બાલમંદિરમાં એક સૌમ્ય અને વાત્સલ્યવાન સ્ત્રી ભણાવે – કે જે એક બાળકને સારી રીતે સમજી શકે છે , વ્હાલ કરી શકે છે અને ખીજાય પણ શકે છે. આગળ જતાં એ સ્ત્રીઓ ફેડ આઉટ થાય ને મૂંછોવાળા સાહેબો ભણાવવા આવે. હજું આગળ ભણો તો અનુભવી અને બિનઅનુભવી એવાં આધેડ ભણાવવા આવે. ને એનાં પછી તો ભાઈ કૉલેજમાં મોટી મોટી ફાંદ વાળા સાહેબો જ્જ આવે(હાહાહા!). દરેક શિક્ષકની મસ્તી કોઈનાં કોઈ રીતે થતી જ હોય છે (જે એમને ખબર હોય છે) , કોઈ બાકાત નથી પણ ક્યો શિક્ષક એને કેમ ઝીલે છે એ પારાશીશી છે ! અલગ અલગ શિક્ષકોને બુદ્ધિથી જવાબ દેતાં ય જોયા છે અને કોઈ કોઈને એકલાંમાં રડતાં પણ જોયા છે. વિદ્યાર્થી તો મજા માટે જ આવે છે – એ તો ટ્યુશનમાં ભણે છે , કૉલેજમાં હોય તો ભણવું એટલે શું એ એને યાદ જ નથી , એટલે ખાલી એકાદું એવું ઇમ્પલ્સ અથવા એકાદું પ્રભાવબીજ કાફી હોય એનાં વિચાર બદલવા ! ને એ બદલાય જ. શિક્ષકનો ગુસ્સો એ ઉભરો છે , સ્વભાવગત ચીડ અને વિદ્યાર્થીનાં નાસમજ વર્તનની હદ છે. એને શમી જ જવું પડે.

હું પ્રાથમિક ભણ્યો ત્યાં સેન્ટ મેરીમાં મારું શિક્ષકો પાસે સઘળું માન મારા ભાઈને લીધે હતું. કોઈ કોઈ તો બોલાવે પણ અભિષેકનાં નામે ! હવે એ શાખને રાખ ન થવા દેવી અને આપણને પણ સૌ ઓળખે એવી આંતરિક ઇચ્છા સાથે હું ત્યાં ભણવાનો પ્રયત્ન કરતો. મારે રહેવું હોય નફ્ફટ અને નામ ખરાબ થવા ન દેવું હોય પાછુ. લેશન કરું નહીં ને પછી ત્યાં બહાર કાઢે એટલે રોવા બેસું ! ક્યારેક ક્યારેક કોઈક ખીજાય ત્યારે પુછે, ” તું અભિષેકનો ભાઇ ને? એ તો બહું ડાહ્યો હતો.” એટલે લાગી આવે. મારાં અક્ષર વિશે મને ખાસ ટિપ્પણી મળતી. એકવાર ફાલ્ગુની મીસે એમ કિધેલું કે,”અક્ષર તો જો તારા મોઢા જેવાં કાઢ્યા છે.” બધાંની નોટમાં વેરી ગુડ ને મને અક્ષરો સુધારો ! અમારે ત્યારે ચિત્રમાં કાળી સ્કેચપેન વપરાવતાં. આ જ ફાલ્ગુની મીસનો તાસ શરુ થયો ને હું ખબર નહીં એ સ્કેચપેન સાફ કરતો હતો. કુતુહલ તો એટલું ને કે મગન જ થઈ ગ્યો હોઉં. એ મીસ આવ્યાં ને બારીની બહાર ફેંકી દીધી સ્કેચપેન ! એ હજું જડી નથી મને. આમ ક્યારેક સિસ્ટર મેદાનમાં દોડાવે તો ક્યારેક અનિલ સર દીવાલ બાજુ કરીને ઉભો રાખે ને ક્યારેક હિના મીસ અધૂરી પાકીનોટ માટે બેન્ચ ઉપર ઉભો કરી દે તો ક્યારેક તૃપ્તિ મીસ તમાચો ચોડી દે , એ અત્યારે સામાન્ય લાગતું બધું જ ત્યારે સખત માનભંગ થતું હોય એમ લાગતું !

પછી હાઇસ્કુલમાં મેં સ્કુલ બદલી , બી એમ કોમર્સમાં એન્ટરન્સ ટેસ્ટમાં બીજો નંબર આવ્યો ‘તો ત્યારે ; એટલે મને એમ કે અહિયાં આપણુ કાંઇક થાશે. રક્ષાબેન વર્ગશિક્ષક હતાં અને પ્રાથમિકનાં માહોલમાંથી બહાર કાઢવાની એમની મથામણ યાદ છે મને. અંગ્રેજીને એક વિષય તરીકે ત્યારથી જોવાનું શરુ કર્યું મેં ! એ ઝીણું બોલતાં ને આખું હસતાં. સજલસર દર શુક્રવારે જલસો કરાવતાં. એમનો બાંધો સુદ્રઢ હતો અને ભણાવવામાં પણ સારી એવી પક્કડ. રક્ષાબેન ખાસ જોક્સ , નાટક , વાર્તા વગેરેનાં સેશન્સ રાખતાં. લાલજીભાઇ એમનાં આગવા જ અક્ષરો અને ‘શ – ષ’નાં ઉચ્ચારો માટે જાણીતાં. કવિતાઓ ગાય અને ગવરાવે. આમ ઘણાં શિક્ષકો નાં આધારે અમારી વેલ પાંગરી. બે વર્ષ ભણ્યા પછી દસમાં ધોરણમાં સોળે કળાએ ખીલી ઉઠ્યા હતાં સૌ. બધાં ટ્યુશનમાં જ ભણતાં , સ્કૂલે તો હાજરી માટે જ જવાનું થાતું. ત્યાં એક સર : ડોબરીયા ભાઈ સખત પડછંદ અને અનુભવી શિક્ષક. એમનાં લેક્ચરમાં વાતો ન થાય ! હું ને મારો ભાઈબંધ ચિંતન તોયે કરતાં. મજાક મશ્કરી જોક્સ ને ચુગલી બસ્સ ! બીજી જ બેન્ચ ઉપર બેસીને આ સાહસને અંજામ આપી દેતાં અમે. સાહેબ રોજ જુએ અમને. એક દીવસ સાચ્ચે જ્યારે વાતો નહોતાં જ કરતાં ત્યારે એ જબરું ખીજાણા અમને બેઉને. એ કાંક સખત મજાક ઊડાવનારુ જ બોલેલાં પણ શું એ યાદ નથી કારણકે ગિલ્ટ ફેક્ટર હાવી થઈ ગયેલો. એમણે અમને ક્યારેય એમનો લેક્ચર ન જ ભરવો એમ તાકીદ કરી. મેં કીધું માર્યા ! આવું તો ક્યારેય થયેલું નહીં. કરવું શું ? અમે સરની પાછળ પાછળ ફર્યા કરીએ. સોરી-સોરી કહ્યા રાખીએ. એટલું સસ્તું મેં ક્યારેય નહોતું અનુભવ્યું. એમણે માફીપત્ર લખવા કહ્યું. એમાં શું લખવાનું હોય એ પણ ખબર નહીં. બે દીવસ એમણે કાયદેસર લેક્ચર ન જ ભરવા દીધો અને પછી ત્રીજે દીવસથી એમણે બોલાવીને બેસાડ્યા ! આ બધું યરવડા જેલની આકરાપાણીની સજાથી કમ નહોતું. એ પછી કોઈ શિક્ષકે આટલું ખાસ ખીજાવું પડયું નથી.

શિક્ષક પાસે જ્ઞાન બે દોરા ઓછું હોય તો ચાલી જાય પણ જો એનું ધ્યેય વિદ્યાર્થીનાં વિકાસથી બીજે કશેક ભટકતું હોય તો વાત વિચારવા જેવી. શિક્ષક એક આખી જનરેશન તૈયાર કરે છે. પાઠ્યપુસ્તક તો બાળક એ ઘરે વાંચી લેવાનું , પણ જેને સાચવવામાં મા બાપ ગળે આવી જાય છે એવાં બાળકોને આ પ્રતિભા કેવુંક ઉછેરી શકે છે એનાં પર બધો ઝોક છે. પહેલાં મા બાપ સામેથી એમ કહેતાં કે તમતારે ખીજાજો, મારજો એને. હવે વાલી સામેથી જ એમ કહી દે કે તમે એને કશું કહેશો મા. જેમ બેન્કમાં કેશિયર ક્યારેક ઉદ્ધત જવાબો આપી દે છે, કામવાળી બાઈ તૌરમાં બોલી જાય છે, ક્યારેક સાવ અમથા સીટી બસનાં કંડકટર સાથે ઝઘડો થઈ જાય એમ શિક્ષક ક્યારેક અમથું ખીજાય પણ લે. એમાં વાંધો નહીં. આપણે કોઈ સીધું સીધું જીવી શકવાના નથી. બહું જટિલ અને ગૂઢ જીવીએ છીએ આપણે ! ઘરે જઈને સૌને પ્રશ્નો ક્યાં નથી ? શિક્ષકોને પણ આજે ભારે તાલિમ આપવાની જરૂરિયાત છે. બે વેકેશનની લ્હાયમાં જ ઘણાં તો આ નોકરી સ્વીકારે છે. આ જવાબદારી છે , ખાલી પાંચમી તારીખનાં પગાર સુધી આ સીમિત નથી. હજી પણ અહીંયા ડિસ્ટંસ લર્નિંગ અને વિડિઓ લેક્ચર ને સ્માર્ટ એજ્યુકેશન એવું બધું અરધુપરધુ ઘૂસ્યુ છે છતાં સર્વસ્વીકૃત બની શકવાનું નથી. હજી બાળકોંને મા બાપ સારી સ્કુલમાં મુકી સર્વાંગી વિકાસ પર ભાર દેવાં ઈચ્છે છે. હજી હોંશે હોંશે વાલી એને એટલાં માટે મોકલે છે કારણકે એને એ વિશ્વાસ છે કે , સવારથી સાંજની નોકરીમાં જે ઘડતર અમે નથી કરી શકતાં એ આ શિક્ષકો કરી જ શકશે અને એને સારો માણસ બનાવશે ! બાકી બધું આંગળીનાં ટેરવે જ છે ને હવે , શું કામ કોઈ ખોટાં ખર્ચા કરે ? શિક્ષક પણ એક વિદ્યાર્થી જ હોય છે ને, એ જ બધી પાટલીઓમાંથી આપણી સમક્ષ આવીને ઉભા હોય છે એ !

જે ક્યારેય સમજવાનું બંધ ન કરે એ સમજાવવાનું ક્યારેય બંધ ન કરે. જે શીખવાનું બંધ ન કરે એ ક્યારેય શીખવવાનું બંધ ન કરે. શિક્ષક બનવું એટલે શીખતાં શીખવું. આ અવિરત પ્રક્રમ છે, એ સ્વને ઓગાળવાની ભઠ્ઠી બંધ થાય જ નહીં પછી તો !

પાંચ તેરી ને પંદર કર , આંખ તું તારી અંદર કર .
ફતેહ કર , ઝાંઝવાનાં કિનારે તું મોટા બે બંદર કર !

જીઓ ગુરુજી જીઓ !

-માલવ

મને કોઈ સમજતું નથી !

હે ઇશ્વર એક વરદાન દે , બસ માત્ર એક કદરદાન દે…


આપણને સૌને એમ લાગે છે કે મને કોઈ સમજતું નથી. નાનપણથી જ એ ખપ પોષાતો હોય. એ જીવનભર અસંતોષ જ રહ્યાં કરે. “યાર યાર” કરીને નિસાસા નાખ્યા કરીએ. હકીકતમાં તો ખુદને જ સમજી શકવામાં નાપાસ થયાંનો આ એક નબળો પ્રતિસાદ છે. સૌથી પહેલાં જાતને અમુક સવાલો પૂછવાની જરૂર છે જેમ કે, કોઇકને સમજવું એટલે શું ? શું હું મને ખુદને સમજુ છું ? આ બે સવાલથી શરૂ કરો તો સમજાય કે આપણે ઘણું છીછરું જોઈએ છીએ. સંબંધોમાં ખણખોદ કરી , “એ ક્યાં સમજે જ છે” એવું કહી નાખીને આપણે સેતુ તોડી નાખીએ છીએ. એલા ભાઇ તને વધું સમજાતું હોય તો સમજાવ ને એને. આટલો એંટ શેનો છે? અમુક લોકો સાચ્ચે જ આપણાં માટે ટોક્સિક હોય છે – એ સમજાવ્યા ન જ સમજે છતાં એનાં પ્રત્યે કરુણા હોવી જોઈએ કે ઇશ્વર એને સદબુદ્ધિ આપે ! જે સમજતો હોય એ ક્યારેય સમજાવવાનું બંધ જ ન કરે. એ પોતાની ખામીઓને પણ બરાબ્બર જાણતો હોય. એને સાચ્ચેમાં કોઇકનાં ઉદ્ધારમાં રસ હોય , નહીં કે પોતાના જ્ઞાનની ફિશિયારીઓ મારવામાં ! બીજો પ્રશ્ન અહિયાં ઉભો થાય પોતાની સમજાવી ન શકવાની અણઆવડતનો. બધાં પોતાની વાત રાખવામાં કુશળ ન હોય – એ સમજી શકાય. આવાં વખતે વાત આવે ફીલ કરવાની ને કરાવવાની. એટ લિસ્ટ એનાં થકી એ તમારો હેતુ(intention) તો સમજે જ. આપણે લોકોને બહું બેવકૂફ સમજીએ છીએ જે હકીકત નથી. જો તમેે ક્યાંક કોઈક સાચાં હેતુથી જઈને ઉભા પણ રહોને તો પણ અભિવ્યક્ત થઈ જાઓ. અમને થિએટરમાં એવું શીખવાડે કે, તમે જે કહો એ દિલથી અને મનથી કહેતાં હોવ તો , બહાર કામ જ નથી રહેતું કરવાનું – કુદરત તમને ભેટી પડશે અને તમારાં વતી એ તમારી અભિવ્યક્તિ કરશે.

સૌથી પહેલાં તો આપણો ‘હું’ આપણે નાનો કરતાં શીખવું પડે. બધાંને પોતાનું ઘી ઘી જ હોય ને બીજાનું ઘુ ઘુ જ હોય. ન બોલી શકતાં વ્યક્તિને પણ જજ કરીએ છીએ ને આપણે ? એનો સ્વભાવ પણ નીરૂપાય જ છે ને ! આપણે સમજવું પડે કે હું ક્યારે કેટલો ગુસ્સે થાઉં છું ? હું ગુસ્સે થાઉં ત્યારે બહારથી હું કેવો દેખાઉં છું. હું ગુસ્સો દેખાડવામાં ક્યાંક ઘૃણા પ્રતિબિંબિત કરતો નથી ને ! એવું દરેક ભાવમાં ! કઇંક ને બદલે કઈંક તો નથી ચિતરાતું ને ? બધી વાતમાં વહેમ ન કરવો. જો સંદેહ થતો હોય કાંઇ કહેવામાં,બે મન થતાં હોય, દ્વિધા થતી હોય તો એ પણ કહી દેવું. તમે એ ઢાંકી નથી શકવાના. આપણું કિધેલું કે દીધેલું કોઈ ભૂલી શકે પણ આપણાં થકી એ જે અનુભવે એ કોઈ દીવસ ભૂલી ન શકે. આપણે કોઈકને માટે કાંઇક કરીએ , પછી એ એવી જ રીતે પાછુ મળે એવી આશા બાંધીએ અને એ તંતુ તૂટે એટલે સંબંધ તૂટે. એ તમે નથી. કશું પણ મેળવવાની અભિલાષા મુકીને કાંઇ કરવું હોય તો કરવું , બાકી ખુદને હજું સધ્ધર કરવી ઘટે છે એમ સમજવું. આની જ સાથે જોડાયેલી વાત છે જશની. તખ્તા ઉપર જીવતાં કલાકાર તાળીઓનાં ભૂખ્યાં હોય છે. પણ ક્યારેક ટમેટાં ય પડે! ક્યારેક કશું જ ન પડે , કાર્યક્રમ પછી સોપો પડે સીધો એવું પણ બને. આપણે કરેલા કામને લોકો વખાણે , સમજે અને એને અનુરુપ યથાર્થ સુચન કરે એવું ગમે , પણ એવું બને નહીં હંમેશા. તમારો જશ બીજો ખાટી જાય એમ પણ બને. શું કરો? એનાં કરતાં ખુદને જ કેમ ન સંતોષીએ ! મને આ કામ ગમે છે એટલે હું કરું છું, કોઈકના કહેવાથી હું માઠું લગાડીશ તો ય આ જ કામ કરવાનું છે મારે હરહાલે : આવું એકવાર સમજી લેવાથી તમે બહેતર દેખાતાં જશો. બહાર ઓછું ને અંદર વધું ધ્યાન હશે. માનસિક તંદુરસ્તી પણ વધે છે. આ બધાં સાથે મારો એવો સહેજે મતલબ નથી કે સ્વકેન્દ્રી બની જાઓ. બસ પોતાનું કેન્દ્ર ગોતી લો , એટલી જ વાત છે. નફ્ફટ ને નાલાયક થઈ જવું એમ જરા પણ અર્થ નહીં મારો.

તમારાથી વધારે તમને કોઈ સમજી ન શકે, એ વાત ગાંઠ મારી લો(ખુદના જ રૂમાલમાં!) . કોઇના વગર કે કોઇના થકી આ જગત ચાલતું નથી. બધાંની અવેજી તૈયાર જ છે. લોકો અણધાર્યા જ વરતશે , છે કાંઇ ઈલાજ ? નહીં – તો શું કામ જીવ ઉકાળા ! મૃત્યુશૈયા ઉપર પણ હજી કેટલો ચંચુપાત બાકી રહી જશે એની ચિંતા રહેતી હોય તો …. નસીબ બીજુ શું ! આ મારી જ સૌથી મોટી તકલીફ છે એવું મને લાગે છે , બીજાની ન પણ હોય. મને એવું લાગ્યા કરે કે , કોઈ સમજતું નથી – સમજતું નથી ! ત્યારે એમ થાય કે આટલાં ભેદી શાને રહેવાનું ? એટલે જ કોણ તસ્દી લે સમજવાની માથાકૂટમાં ? એવું તેં શું ગહન જીવવાનું ? આવે વખતે એક પોતીકી સ્પેસ સાથે લઇને ચાલવું જરુરી બને છે. કેટલું , કેવું , કેવી રીતે અને શું આપણે દેખાડવું એની સમજ પણ કેળવવી જરુરી છે. જે તમને સમજતો નથી એ નાસમજ છે એવું ન માનવું. હશે ,જેવી જેની સમજ એવું એનું વર્તન એમ મનમાં રાખવું. કમ્ફર્ટ ઝોનની બહાર જઇને પણ ખુદમાં કરવાં પડતાં ફેરફારો કરવાં. તમને સમજવા તમે પુરેપુરા સક્ષમ છો – અભિનંદન !

ઈશ્વરે ચીંધી આંગળી મારી જ તરફ , આ ખુદને જો કદરદાન મળ્યો !

-માલવ

એકડે એ..ક !

એકડા શીખવાની ઉંમરે ઠેકડા માર્યા , એટલે ચોપડીમાં નકરા ચેકડા માર્યા !


“માલવભાઇની પ્રગતિ ઘણી સરસ છે . ઈત્તર પ્રવૃત્તિમાં પણ સરસ દેખાવ છે . હવે આપનું બાળક પહેલાં ધોરણમાં પ્રવેશ લેશે , અભિનંદન .” બાલમંદિરનાં પ્રગતિ પત્રકમાં લીલા મીસે લાલ અક્ષરે લખેલું આ લખાણ હજું યાદ છે . હું જ્યારે પહેલાં ધોરણમાં પ્રવેશ્યો ત્યારે માધ્યમિક અને ઉચ્ચત્તર માધ્યમિકનાં વર્ગો બપોર થી શરૂ થતાં , લગભગ બારેક વાગે . એ મારો છૂટવાનો ટાઈમ ! નાનપણમાં મારો સ્વભાવ મસ્તીખોર નહી પણ ચંચળ બહુ હતો. બધું અડ – અડ કર્યા કરવાની જબરી ટેવ . એ આદત કદાચ હજુ પણ હશે છતાં હવે એમાં ગંભીરતા અને તર્ક ભળ્યા હોય મુશ્કેલી ઓછી પડે છે .

અમારે બાલમંદિરમાં ચિત્ર , રમત , લેખન અને વાંચન એમ બધીય પ્રવૃત્તિ કરાવતાં . લેખન માટે એક નાનકડી નોટબુક , એક પેન્સિલ , એક રબર – સંચાની જોડી અને એક મજાનો કંપાસ હતો . આછું પાતળું યાદ છે ત્યાં સુધી એ પહેલો દીવસ હશે બાલમંદીરનો . લીલામીસ બોર્ડ ઉપર કાંઈક લખતાં હતાં . થોડુ લખ્યાં પછી એમણે કહ્યુ કે તમારે પણ બેસી નથી રહેવાનું . લખો . અમે લખવાનું શરૂ કર્યું . આખુ બોર્ડ જોતજોતામાં એમણે ભરી મૂક્યું . બોર્ડ ઉપરથી ઉતારવાનો એ પહેલો અનુભવ અને પ્રયત્ન હતો . એટલે અઘરું પડતું હતું . કારણકે ત્યાં સુધી પાટીમાં જ લખતાં હોઇએ . થોડી વાર રાહ જોઇ એમણે . મેં બધુ લખી નાખ્યું અને વાતાવરણમાં એક વિજયી સ્મિત વહેતું કરી નાખ્યું . થોડીવાર રહીને એ બધુ ભૂસવા માંડ્યા . મને આશ્ચર્ય થયું . મને થયુ આ ભૂંસે છે કેમ આ !? પણ જાજુ વિચાર્યા વગર હું પણ મારુ રબર કાઢીને નોટબુકમાંથી ભૂંસવાં ચોંટી પડ્યો બધું . મેં અને મીસે બધું લખેલું ભૂંસી કાઢ્યું . ઘરે આવીને મમ્મીએ લખેલાં ખરાબ અક્ષર અને ખરાબ ભૂંસેલું જોયું . એની પછી સમજાણુ કે શિક્ષક તો નવું લખવા જૂનું ભૂંસે , આપણે નહીં ભૂંસવાંનુ . આપણે પાનું ફેરવીને લખવા માંડવાનુ .

આમ બાલમંદિરમાં બે વર્ષ કરીને પ્રગતિપત્રકમાં છ સ્ટાર લઈ હું પહેલાં ધોરણમાં પહોંચ્યો . એ ઉત્સાહ અનન્ય હતો . કારણકે મોટા બિલ્ડીંગમાં ભણવાનું . નવો જ સ્કુલ ડ્રેસ આવે સાવ . બેલ્ટ , ટાઈ , ધોળા શર્ટમાં રાખોડી ચોકઠાં ને નીચે એ જ રાખોડી ચડ્ડી (ગોઠણ સુધીની ) અને કાળા બુટ – ધોળા મોજા હોય જ . પહેલે દિવસે ભરત ભાઈની રીક્ષા આવી , ત્યાં ગયા અને ક્લાસ પણ ફાળવવામાં આવ્યો . ઘણો મોટો ક્લાસ હતો એ . આગળ જતાં એ કલાસને સ્ટાફરૂમ બનાવેલો ! બહું બધાં જાણીતાં અને અજાણ્યા ચહેરા હતાં . એ દિવસે હું ઘરે પાછો આવીને રડ્યો હતો . ઘરે પુછ્યું તો મેં કહ્યું , “હું તો ખાલી બેન્ચ ઉપર પગ ચડાવીને બેઠો હતો ,એમાં મને ઉભો કર્યો , ખીજાણા અને દીવાલ બાજું મોં રાખી ઉભો રાખ્યો” . “પિરિયડ ચાલુ હતો ?” મને પુછ્યું . “હા” મે કહ્યુ . “તો તો ખીજાય જ ને !” એમ કહી હસવા લાગ્યાં ઘરમાં . ઘરની જેમ બીજે ક્યાંય નહીં ઘરે જ રહેવાય એ શીખ્યો ત્યારે હું . પ્રોફેશનલ જીવન તરફ પહેલું પગથિયું માંડી દીધું હતું મેં .

નાનપણથી ખાવાનો હું શોખીન . ખાવાં વધારે નહી વારે વારે જોઈતું હોય મારે . સ્કુલમાં ખાવા હંમેશા નાસ્તાનો ડબ્બો આપતી મમ્મી મને . પણ મને હંમેશા એ ઓછું જ લાગતું . એટલે મોટા ડબ્બા ને વધારે નાસ્તાની હું સતત માંગણી કરુ . એવાં સમયે ઘરેથી એક જ જવાબ મળે , “નાસ્તો છે ,જમવાનું નહી .” આ નાસ્તા અને જમવાનાં પ્રમાણને વર્ગીકૃત કરવામાં હું ભૂખ્યો રહી જતો . આ માટે આવી તત્ક્ષણ ભુખને તૃપ્ત કરવાં પહેલાં પાટીનો પેન ખાતો અને પેન્સિલ આવ્યાં પછી ચેકરબર આખેઆખું ધીરે ધીરે કરીને ખાઈ જતો હું . હું અને ભાઈ એક જ રીક્ષામાં આવતાં અને જતાં . બન્યુ એવું કે છેલ્લાં તાસમાં અમારાં શિક્ષિકાબહેને અમને ગૃહકાર્ય આપ્યું . બોર્ડ ઉપરથી એ રોજનીશીમાં ઉતારી લેવા એમણે કહ્યું . વળી એ જ દિવસે ખાતાં ખાતાંં હું મારું આખું ચેકરબર ઓહીયા કરી ગયેલો . પહેલાં ધોરણનો જ એ ક્લાસ . હું લખતો હતો એવાંમાં મેં કાંઇક ભુલ કરી એટલે રબરથી ભૂંસવાંનું એવી સામાન્ય સમજ હોય ! પણ રબર તો ક્યાંથી હોય ? હું મુંજાયો . હવે કરવું શું ? બેલ પડ્યો . ક્લાસ છુટી ગ્યો ને હું વિચાર્યા કરુ કે આ ભૂંસીને લખવું કેમ હવે ? હવ તો પેલાં હાઇસ્કુલ વાળા પણ ક્લાસમાં આવી ગયા . છતાં એટલું દિમાગ ન ચાલે કે પેન્સિલથી છેકો મારી આગળ લખવા મંડાય ; પણ નહીં , ગો થ્રૂ પ્રોસેસ – પહેલાં ભૂસવાંનું પછી લખવાનું ! પછી કોઈક ભગવાનનું માણસ પેલાં મોટાં મોટા વિદ્યાર્થીમાંથી આવ્યું , મેં તેને મારી મૂંઝવણ જણાવી એણે મને પેલું મોટુ અપ્સરાનું રબર આપ્યું . મેં છેકીને લખ્યું અને ક્લાસ છોડ્યો . પણ રીક્ષા કાંઇ રાહ થોડી જોતી હોય આપણી , એ તો જતી રહે . મને ચોકીદારે મારુ મોઢું જોઈને જ પુછ્યું હશે કે શું થયું ! એમણે મને સાઇકલ આગળની એક્સટેન્શન વાળી સીટ પર બેસાડ્યો અને નીકળી પડ્યાં . રીક્ષામાં તો ધ્યાન હંમેશા મજાકમાં જ હોય એટલે આમ રસ્તો ખબર પણ આત્મવિશ્વાસ નહીં . છેવટે એને અને મને મારુ ઘર જડ્યું અને હું સાંગોપાંગ ઘરે પહોંચ્યો . બાળક સમય કરતાં મોડું આવે , રીક્ષામાં બે ને બદલે એક જ સંપેતરું પાછુ આવે ત્યારે ઘરનાં લોકની શું સ્થિતી હોય એ હવે સમજાય છે મને . ત્યારબાદ મેં મોઢામાં એકપણ અખાદ્ય ચીજ નાખી નથી .

આમ જયાં સુધી આપણે એક ઉંમરે શીખવી પડતી ચીજ ન શીખીએ ત્યાં સુધી કુદરત એ એકડો ઘૂંટાવ્યા જ કરે . મારુ હંમેશાં એવું માનવું રહ્યુ છે કે , કોઈ પણ વસ્તુ , વ્યક્તિ કે વૈભવ મેળવવા કે આપણી વાત મનાવવા ને સમજાવવા હવાતિયાં ન મારવા . હા પ્રયત્ન કરવો જ , બ્લડ ને સ્વેટ વાળો કરવો . પણ આ કુદરત પાસે હંમેશાં કાંઇક સારુ , સાચું અને વધું સુદ્રઢ ગોઠવેલું છે એવો વિશ્વાસ રાખવો . એક તકલીફમાંથી શીખવાનું શીખશો નહીં તો કોઈનાં કોઈ રૂપે એ એકડો ઘૂંટવાં તૈયાર જ રહેજો . મમત્વ અને મત નો ભેદ વહેલી તકે સમજી જવો જરુરી છે . અપરિગ્રહી રહેવું મને આ બાબતે ઉપયોગી નીવડેલ છે !

જીંદગી પુરી નથી થતી અહીંયા વ્હાલા , એકડા પછી બગડે બે…ય એમ બગડો ઘૂંટાવશે આ કુદરત !

ઓલ ધી બેસ્ટ .

तोहार लक तोहार हाथ में हैं भईया !

– માલવ

વસમી રાત

માનસિક વિકારો અને વિચારોને ઓપ આપવાનો ઉત્તમ સમય રાત છે !


નાનપણથી જ હું એકલાં રહેતાં શીખી ગયેલો છું . એકલતા બહું કોરી ખાય એવું નહીં પણ કંટાળો આવે અને સખત કાંટાળો લાગે . વેકેશનમાં તો જાણે કંટાળો કોઈ દેવતા હોય અને આપણે ‘ શું કરવું-શું કરવું ‘નાં રટણથી ભજતાં હોઇએ એમ લાગે ! અમદાવાદની જાણીતી કૉલેજમાં એડ્મીશન મળ્યે ત્યાં રહેવાં – રહેઠાણની બહું ચિંતા કર્યા વગર અમે સહ પરિવાર કાશ્મીર નીકળી પડ્યાં (આ કાશ્મીર મુદ્દો એ પણ બ્લોગનો મુદ્દો છે , યાદ કરાવજો. ) .

અમે પાછા આવ્યાં ત્યારે કૉલેજ અઠવાડિયા પહેલાં જ શરુ થઈ ચૂકેલી . રહેવાની ચિંતા ખાસ એટલાં માટે ન હોય કારણકે ફઈનાં ઘર ત્યાં . આ ઉપરાંત બીજા અસંખ્ય ઓળખીતા રહે . ઉષા ફઈનાં ઘરે રહ્યો હું થોડા દીવસ , એ અને ફૂઆ બન્ને બહું હેતથી રાખે મને . પછી હોસ્ટેલ શોધવા માટે ચક્રો ગતિમાન કર્યા સૌએ . મમ્મી પપ્પા પણ આવી ગયા . બહું બધી જગ્યાએ આનાકાની કરી મેં , ક્યાંય મેળ પડે નહીં ! એવાંમાં એક મોંઘુ પી.જી. અમે જોવા ગયા . કોઈ પણ જાતનાં ગેસ્ટની વ્યાખ્યામાં બંધ ન બેસે એવાં ધંધાદારી પેઈંગ ગેસ્ટની સુ(દુ)વિધા મને પસંદ પડી .

એમની ઓફીસ એક સરસ મજાની જગ્યા ઉપર ભારે ફુરસદથી બનાવેલી હતી . અંદર બેશક એસી . કાચનો દરવાજો . બે કાટખૂણે મુકેલ સોફા અને ઉપર એમનાં પીજીને મળેલ એવોર્ડ્સ . સામે ચાનું મશીન ને બાજુમાં મોટું ટેબલ . એમની પાછળ મોટી આરામ ખુરશી બે . એ બે ખુરશી પર માલિક પતિ પત્ની આરામ ફરમાવે . એક પાછી ક્લાર્ક પણ હોય એમને . એમની ઉપર ગર્લ્સ પીજી . એમની સીસીટીવી ફૂટેજ દેખાડતું એલસીડી ત્યાં હતુ . અંદર દાખલ થતાં ઠંડા પાણીનાં ગ્લાસ આવી ગયા . એ બન્ને જણ એમનાં ચોપાનીયાં ખોલીને એમની સુવિધાઓ અમને ગણાવા લાગ્યા . બે ટાઈમ જમવાનું , કપડા , સફાઇ , ટીવી , ફલાણુ , ઢીંકણુ આ , તે બધું જ . ઓલો જણ સુવિધા સમજાવે અને એની ઘરવાળી મીઠુ મીઠુ બોલી મોહિત કરવા પ્રયત્ન કરે . અમે સહું ધીરે ધીરે એ ચુંગાલમાં ફસાતા જતા હતાં . એમણે એમનાં બાંધકામ ચાલુ હોય એવાં મકાનનાં રુમ બતાવ્યા . થોડા ગમ્યા . થોડુ વિચાર્યા બાદ એની માર્કેટિંગ સ્કીલનો વિજય થયો અને હા પડી .

અંતે એ દીવસ આવ્યો કે મારે ફઈનાં ઘરેથી ત્યાં જવાનું હતું . એ દિવસે રથયાત્રા હતી મને હજી યાદ છે . સવારમાં મને મુકુલ ફૂઆ , નીરૂ ફઈ , સંકેત ભાઈ , મુંજાલ ભાઇ મુકવા આવેલા . એ લોકો ગયા ને બસ્સ કસોટી શરુ. એક તો એમનું બાંધકામ હજી પુરુ નહોતું થયું એટલે મજૂર વર્ગ નીચે સતત કાંક કાંક કર્યા કરતો હોય . આખા પીજીમાં પીવાનાં પાણીની કોઈ વ્યવસ્થા નહીં . ટીવી હતુ પણ ચાલે નહીં . વાઇફાઇમાં તો આશા જ શેની હોય ? ટીવી શરુ થયુ તો રિમોટ ન ચાલે . એ જે રુમમાં હોય ત્યાં પંખો ન ચાલે . રુમમાં તો પગ ન મુકી શકાય એટલો ગંદો . ગરમ પાણી ન આવે બાથરૂમમાં . અને સૌથી મોટી વાત એ કે હુ સાવ એકલો . એ પંદર સોળ રૂમમાં કોઈ નહીં . હુ એકલો . કંટાળાને પૂજતા પૂજતા બપોર કાઢી મેં આંટા મારી ને ! રસ્તામાં માત્ર આસક્તિને પોષવા આઈસક્રીમ ખાધો . હવે ધીરે ધીરે સાંજ ઢળતી હતી . કોઈ જ જાતનો સન્નાટો નહોતો કારણકે વિસ્તાર જ એવો હતો . પણ છતાંય ત્યાં ભેદી શાંતિ હતી . આસમાનમાં કશુંક ગેબી ચર્ચાય રહ્યુ એમ લાગતું હતું . રાતે જમીને સાવ નીચે એક નામનો કેર ટેકર આવીને સુઈ ગયેલો . હું ઉપર રૂમમાં . એકલા રહેવાનો અનુભવ હતો પણ એકલાં પડી જવાનો આ પહેલો અનુભવ હતો . અજીબ બેચેની થયાં કરે . ઉંઘ ન આવે . આળોટ્યા કરીએ . પડખાં આમથી તેમ ફર્યા કરે . એ વખતે જીઓ મારા સુધી પહોંચ્યું નહોતું એટલે નેટનો વપરાશ પણ ઠીક ઠીક માત્રામાં જ થઈ શકે . અજીબ વિચારો આવે જેમ કે , આ પીલર પડે તો ? બારીમાંથી આવી જાય તો કોઈ ? વગેરે . ઓછા વાંચનને કારણે આ હોઇ શકે ! મગજ શાંત રાખતાં ન શીખ્યા હોય ને ? પછી તો વિચારો ને વિચારોમાં ઉંઘ આવી ગઈ ક્યારેક ને પડી જ ગઈ સવાર . એ રાત નહી ભુલાય ક્યારેય .

રોજ શ્વાસ લઇ શકાય છે , ચાલી , દોડી , રમી , ખાઈ , જોઈ શકાય છે એવી બધી બીનાનો આપણે આભાર માનવાંનું ચૂકી જઈએ છીએ . એની પ્રાર્થના જ અભય બનાવે . અભય આત્મવિશ્વાસ આપે . આત્મવિશ્વાસ હિંમત અને હિંમત પ્રેરણા . બધાં દિવસો સરખાં નથી હોતા કારણકે આપણે સખણા નથી હોતાં . એ જ સારુ છે ! આપણું અસ્તિત્વ ક્ષુલ્લક જ છે , એટલે હયાતી પણ હોય એમ ન માનવું . દરેક રાત પછી સવાર જ થાય છે એમ માની રાતે સુઈ જાવું . ગમ્મે તેં એક ભગવાનનું સ્મરણ કરી સુવું . નાસ્તિક હો તો પોતાનું નામ લઈ સુઈ જવું !

-માલવ

રાતની નીરવતા સૌને ઉત્પાત નહી ઉન્માદ બક્ષે એવી પ્રાર્થના !

પાકીનોટ

જેની પાકીનોટ એય રફનોટ જેવી લાગે એને જ સર્વસમભાવ અને સર્વસ્વીકૃતી સૂઝી શકે ! ( LOl )

.

હું અને ભાઈ અભિ એક જ શાળામાં ભણેલા . ઘરમાં વ્યાજબી એવું કડક તથા સ્કુલનું તેની કેથલિક શિસ્તવાળું વાતાવરણ અમારાં માનસ ઉપર ખાસ્સું અસર કરી રહ્યું હતું . મારા માટે ભણવું જ સૌથી મોટી ઘાત રહેતી . મને રીતસર ભણવા બેસાડવો પડતો . એ સમયથી જ હું પરીક્ષાનાં આગલા દિવસે જ વાંચતો આવ્યો છું . એથી ય વિશેષ નાના ધોરણમાં તો કૃતિને ફોન કરી ગૃહકાર્ય પૂછવું પડતું કારણ કે મારાં અક્ષર લગીરે ય સુવાચ્ય હોય નહીં ! સ્કુલે તો મિત્રોને મળવા – રમવા જ જતો હું . અને હું રમતો જ .

અભિ ત્યાં તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓમાંનો એક . મારી છાપ શિક્ષકો પાસે ‘અભિષેકનો ભાઈ ‘ એવી જ . એણે બનાવેલી શાખ મારે પણ જાળવી રાખવી એમ હતું મને . હું પણ શિષ્ટાચાર આદરતો આ હેતુથી . પણ એ લેશન ને પાકિનોટ બનાવવી – એ બધુ મારાથી થતું નહીં . ઘરે આવીને દફતરનો ઉલાળીયો ને બીજા દિવસે ઈનું ઈ લઇને રીક્ષામાં ચડી જવાનું ! મને યાદ છે હું સ્કૂલે જઈને પહેલા આકાશને પૂછતો કે આજ કાંઇ લેસન હતું કે કેમ ? જો હોય તો અન્ય તાસમાં પુરુ કરવું પડતું ! ધોરણ છ પછી આ પાક્કા મિત્રો : આકાશ , દર્શન , ચેઝીલ , કૃતિ બધાં અલગ સ્કુલમાં ગયા અને પછી છુટી ગયા !

ત્યારબાદ અમારાં ધોરણમાં એક છોકરો ભણતો અનિલ . એ મસ્તીખોર અને તોફાની. એ ઇ જ સ્કુલમાં ભણાવતા શિક્ષક નો દિકરો હતો. એની સાથે મિત્રતા સારી હતી મારી . એ સમયે ત્યાંનાં સિસ્ટર અમને ગુજરાતી ભણાવવા આવતાં . એમને ખાસ આવડતું નહી એવું લાગતું મને . ખાલી પાઠ વાંચી જાય એટલું . એ જ શિક્ષક પાછા પહેલાંનાં ધોરણમાં સમાજવિદ્યા ભણાવી ચૂકેલા .

એ મને નામથી ઓળખે . “સ્વાધ્યાય પાકીનોટમાં લખી રાખવા હું એકસાથે ચેક કરીશ ” એ શિક્ષકોનું હથિયાર બનીને રહેતું . આપણે તો માંગે નહી ત્યાં સુધી અક્ષર પણ માંડ્યો ન હોય ! પરીક્ષાનો સમય નજીક આવતાં એમણે પાંચ-છ પાઠ પછી નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં આવેલ ‘ એકમ કસોટી ‘ નામનો વિભાગ લેશનમાં આખો કરવા આપેલ. મને એ જવાબ શોધી શોધી લખતા પણ ન ફાવે ને લખવું પણ ન જ ગમે એટલે લખ્યું નહીં. પંદર દીવસની મુદ્દતનાં અંતે આપણા ખાતે માંડ એકાદ સવાલ હશે . એ સમય આવી ગયો કે એ ચેક કરે પાકીનોટ . એટલે મેં એક યુક્તિ કરી.

અનિલને પુરુ થઈ ગયુ હતું કામ . મે અનિલને એની બુક ઉપર નામ ન લખી લાવવા તથા અંદર પણ ક્યાંય નામ ન લખવા નિર્દેશ કર્યો . એણે માન્યું . એ ઉપર ખાખી કવર ચડાવી લાવેલો . ક્લાસમાં આવી એ શિક્ષકે એવું કહ્યુ કે હું બેન્ચ વાઇસ ચેક કરીશ . એ ચેક કરે એમાં અવાજ કરે બાકીનો ક્લાસ એટલે મને શાંત કરવા ઉભો કર્યો . અનિલે એની નોટ ચેક કરાવી પોતાનાં નંબર આગળ ટીક કરાવી દીધું આગળની બેન્ચ ઉપર જઇને . ચેક કરતાં કરતાં એ પાછળ આવ્યાં મારી બેન્ચ સુધી. એટલે મેં આની નોટનું કવર કાઢ્યું ને સીધી આજની સાઈન વાળું પાનું ખોલીને એમ જ કીધું કે મે આગળ ચેક કરાવી લીધી , તમે નંબર ટીક કરી દ્યો. એમણે કરી દીધું.આ જ યુક્તિ હતી કે અનિલની નોટ હું બતાવી દઉં .

એ દિવસે બહું ગાફેલ લાગેલા મને એ ! એમ થયુ કે કેવા છે ? આટલું ય ધ્યાન નથી ! એ કદાચ સાચ્ચે જ ગાફેલિયત હોય તો પણ ભલે છતાં અત્યારે એમ સમજાય કે એમને ખબર જ હશે . શિક્ષકને ત્રીજી આંખ પીઠમાં હોતી હશે, પીઠ પાછળ કરેલું પણ દેખાય જાય – કળી જાય !

ઘરે ભાઈને વાત કરેલી મેં ડંફાસ મારવા જાણે વાઘ માર્યો હોય એમ ! એણે મમ્મીને પણ કહી દીધેલું પણ આવું ફરી ન કરવા સુચવેલ મમ્મી પપ્પા એ. ભણવામાં સાથે રેહવું એવી ટકોર કરી છોડી મુકેલ !

એની પછીથી હું દર વખતે લખતો આવ્યો છું . બને ત્યાં સુધી કાપી કાપીને પણ નાં લખવું એવો દ્રઢ નિશ્ચય ! જે છેક કૉલેજમાં અસાઈનમેન્ટ વખતે તૂટ્યો . દરેકનો એક સામન્ય અનુભવ હોય છે કે જે દિવસે બહું મહેનતથી લખીને ગયા હોય એ દિવસે એમને જોવું જ ન હોય ! એ એનાં મિજાજ અનુસાર ઠેલાય પછી . ખેર , આપણી ઉતાવળે કશુંય થતું નથી !

.

આની સિવાય શિક્ષકને છેતર્યાંનો કિસ્સો મને હૈયે નથી !

માલવ